از واشنگتن تا تل‌آویو؛ بررسی جامع روابط پرزیدنت ترامپ و نتانیاهو (۲۰۱۷–۲۰۲۵)

دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو در دوران ریاست‌جمهوری ترامپ رابطه‌ای بسیار نزدیک و کم‌سابقه داشتند. هر دو سیاستمدار به جریان راست‌گرا تعلق داشتند و پایگاه رأی محافظه‌کاران را نمایندگی می‌کردند. آن‌ها در بسیاری از مواضع سیاسی هم‌سو عمل کردند. ترامپ در سال نخست ریاست‌جمهوری خود اعلام کرد بیش از هر رئیس‌جمهور دیگری از اسرائیل حمایت می‌کند. نتانیاهو نیز ترامپ را بهترین دوست تاریخ اسرائیل در کاخ سفید خواند. ترامپ در مراسم به رسمیت شناختن جولان در سال ۲۰۱۹ گفت سال‌هاست نتانیاهو را می‌شناسد و او اسرائیل را عمیقاً دوست دارد. نتانیاهو در همان مراسم از ترامپ تمجید کرد و گفت اسرائیل هرگز دوستی بهتر از او نداشته است. رسانه‌ها این نزدیکی سیاسی و شخصی را «بروومنس» توصیف کردند. با این حال، برخی تحلیل‌گران هشدار دادند که ترامپ روابط سیاسی را ابزاری می‌بیند. آن‌ها معتقد بودند اگر نتانیاهو دیگر به اهداف سیاسی ترامپ خدمت نکند، این رابطه به‌سرعت سرد خواهد شد.

سیاست‌ها و تحولات کلیدی (۲۰۱۷–۲۰۲۱(

انتقال سفارت آمریکا به اورشلیم

یکی از مهم‌ترین اقدامات دوران ترامپ در آذر ۱۳۹۶ رخ داد. او اورشلیم را پایتخت اسرائیل اعلام کرد و انتقال سفارت آمریکا از تل‌آویو را به‌طور رسمی وعده داد. این تصمیم را یک‌جانبه گرفت و به دولت نتانیاهو امتیازی سیاسی و نمادین داد. اسرائیل این اقدام را نشانه حمایت کامل واشنگتن دانست و آن را پیروزی تاریخی خواند. این تصمیم توازن پیشین در مسئله قدس را به‌هم زد و فضای سیاسی منطقه را ملتهب کرد.

مراسم افتتاح سفارت در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۷ در اورشلیم برگزار شد. ترامپ از طریق پیام ویدئویی سخن گفت و نتانیاهو در محل حضور داشت. هم‌زمان فلسطینی‌ها در غزه و کرانه باختری به خیابان آمدند. نیروهای اسرائیلی با معترضان درگیر شدند. در همان روز ده‌ها فلسطینی کشته و هزاران نفر زخمی شدند.

جامعه بین‌الملل واکنش تندی نشان داد. دولت‌های اروپایی و کشورهای اسلامی این اقدام را خلاف حقوق بین‌الملل دانستند. فلسطینی‌ها نقش میانجی‌گری آمریکا را پایان‌یافته اعلام کردند. بسیاری از تحلیل‌گران این تصمیم را عامل تشدید بحران دانستند و آن را ضربه‌ای جدی به روند صلح ارزیابی کردند.

به رسمیت شناختن بلندی‌های جولان

در ۷ فروردین ۱۳۹۸ (۲۷ مارس ۲۰۱۹)، ترامپ فرمانی را امضا کرد که حاکمیت اسرائیل بر بلندی‌های جولان را به رسمیت شناخت. او برای نخستین بار این منطقه را رسماً متعلق به اسرائیل دانست. این تصمیم با قطعنامه‌های بین‌المللی تعارض داشت. ترامپ در مراسم امضا در کاخ سفید از «قوی‌ترین اتحاد اسرائیل و آمریکا در تاریخ» سخن گفت. او این اقدام را پاسخی مستقیم به حملات موشکی سوریه به شمال اسرائیل معرفی کرد. کاخ سفید تصمیم را اقدامی امنیتی و بازدارنده توصیف کرد.

نتانیاهو در همان مراسم از حمایت ترامپ تمجید کرد. او گفت آمریکا هرگز از اسرائیل دریغ نکرده است. نتانیاهو پشتیبانی امنیتی و دفاعی دولت ترامپ را بی‌سابقه خواند. یک نظرسنجی پس از این اقدام نشان داد دو سوم اسرائیلی‌ها این تصمیم را تقویت‌کننده جایگاه داخلی نتانیاهو می‌دانند. جریان‌های راست‌گرای اسرائیل از شناسایی جولان استقبال کردند. در مقابل، بخش بزرگی از جامعه جهانی این اقدام را محکوم کرد.

توافق‌های ابراهیم (عادی‌سازی روابط(

در سپتامبر ۲۰۲۰، دونالد ترامپ روند توافق‌های ابراهیم را هدایت کرد. او عادی‌سازی روابط اسرائیل با امارات متحده عربی و بحرین را پیش برد. سپس سودان و مراکش به این مسیر پیوستند. ترامپ در کاخ سفید از آغاز خاورمیانه‌ای جدید گفت. حامیان توافق‌ها کاهش تنش را وعده دادند. آن‌ها بر همکاری سیاسی و امنیتی تأکید کردند. اسرائیل این روند را پیروزی دیپلماتیک دانست. برخی دولت‌های عرب نیز آن را گامی عملی برای ثبات منطقه ارزیابی کردند. این توافق‌ها بدون درگیری مستقیم، موازنه‌ای تازه در روابط منطقه‌ای ساختند.

در مقابل، فلسطینی‌ها واکنشی تند نشان دادند. تشکیلات خودگردان و حماس توافق‌ها را خیانت آشکار خواندند. محمود عباس طرح ترامپ را رد کرد. او بر ادامه مبارزه مسالمت‌آمیز تأکید داشت. بسیاری از تحلیلگران فلسطینی از شکستن اجماع قدیمی عربی گفتند. آن اجماع عادی‌سازی روابط را به حل مسئله فلسطین پیوند می‌زد. برخی دولت‌های عرب نیز نگرانی خود را آشکار کردند. آن‌ها این روند را نادیده‌گرفتن حقوق فلسطینیان دانستند. این توافق‌ها هم دستاورد داشتند و هم شکافی عمیق برجای گذاشتند.

سیاست مشترک درباره ایران و برجام

یک نقطه کانونی دیگرِ همگرایی ترامپ و نتانیاهو، ایران و برجام بود. ترامپ از ابتدا با توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ مخالف بود. در اردیبهشت ۱۳۹۷ (مه ۲۰۱۸) او رسماً آمریکا را از برجام خارج کرد. تل‌آویو از این تصمیم استقبال کرد. نتانیاهو اعلام کرد «اسرائیل به طور کامل از تصمیم جسورانه ترامپ برای رد این توافق فاجعه‌بار حمایت می‌کند» . او پیشتر هم مدعی شده بود که برجام مسیر ساخت بمب اتم برای ایران را باز می‌کند. ترامپ در سخنرانی خروج گفت «ایران بدترین حامی تروریسم است» و تأکید کرد که آمریکا تا زمانی که تهران حقوق نرمال منطقه‌ای فلسطینیان را زیر پا بگذارد، نمی‌تواند در توافقی مشارکت کند . این اقدام مشترک دو رهبر نیز به گسست بیشتر روابط تهران و واشنگتن انجامید. رسانه‌ها از این نزدیکی سیاسی به نفع نتانیاهو تمجید کردند و تحلیلی‌ها اشاره کردند که ترامپ بسیاری از خواسته‌های اصلی اسرائیل (کنار گذاشتن برجام) را تأمین کرده است.

طرح صلح آمریکا («معامله قرن») و فلسطین

ترامپ طرحی موسوم به «معامله قرن» را به‌عنوان راه‌حل مناقشه اسرائیل و فلسطین معرفی کرد؛ ابتکاری که عملاً امکان تشکیل یک کشور مستقل فلسطینی در سرزمین‌های اصلی و به‌ویژه اورشلیم شرقی را از میان می‌برد. فلسطینی‌ها این طرح را به‌شدت رد کردند و آن را «بی‌ارزش» و تحقیرآمیز خواندند. حماس اعلام کرد «اورشلیم همواره سرزمین فلسطینیان باقی خواهد ماند» و این ابتکار را تهاجمی و یک‌جانبه توصیف کرد. محمود عباس نیز طرح را رسماً «به‌طور کامل رد» کرد و گفت فلسطینیان از مسیر مقاومت مسالمت‌آمیز با آن مقابله می‌کنند. در عمل، معامله قرن هرگز اجرایی نشد و نه‌تنها گرهی از مناقشه فلسطین نگشود، بلکه اعتبار آمریکا را به‌عنوان میانجی بی‌طرف صلح بیش از پیش تضعیف کرد. در مجموع، سیاست‌های یک‌جانبه دولت ترامپ هیچ دستاورد ملموسی برای حل مسالمت‌آمیز مسئله فلسطین به همراه نداشت و احساس بی‌عدالتی و نارضایتی عمیق‌تری در میان فلسطینیان ایجاد کرد. 

پوشش رسانه‌ای و واکنش‌ها

رسانه‌های غربی در این سال‌ها رابطه ترامپ و نتانیاهو را هم‌زمان بسیار نزدیک و پرتنش توصیف کردند. برخی رسانه‌ها از یک اتحاد شخصی سخن گفتند. برخی دیگر از فرسایش تدریجی رابطه نوشتند. لس‌آنجلس تایمز در پایان ۲۰۱۹ اعلام کرد این دوستی رو به سردی رفت. ترامپ نام نتانیاهو را کمتر بر زبان آورد. او دیگر تمایلی به اختصاص وقت نداشت. منابع نزدیک گفتند ترامپ برندگان را دوست دارد. او نتانیاهو را، پس از شکست‌های انتخاباتی، یک بازنده می‌دید. این نگاه فاصله میان دو طرف را بیشتر کرد.

پس از انتخابات ۲۰۲۰، تنش آشکارتر شد. هاآرتص گزارش داد ترامپ با عصبانیت گفت دیگر با نتانیاهو صحبت نکرده است. تبریک سریع نتانیاهو به بایدن او را خشمگین کرد. تحلیلگران گفتند ترامپ رابطه را تا زمان سودمندی حفظ کرد. وقتی فایده‌ای ندید، عقب نشست. در مقابل، رسانه‌های حامی نتانیاهو از دستاوردها گفتند. آن‌ها لغو برجام و انتقال سفارت را برجسته کردند. در سطح جهانی، پوشش‌ها اغلب منفی بود. بسیاری نوشتند سیاست ترامپ نقش آمریکا را تضعیف کرد. این روند نارضایتی فلسطینیان و متحدان قدیمی را افزایش داد.

قراردادهای تسلیحاتی و فناوری 

علاوه بر کمک‌های سالانه، دو کشور قراردادهای نظامی و امنیتی متعددی منعقد کرده‌اند که بسیاری از آن‌ها در دوران ترامپ عملیاتی شده یا پایه‌گذاری شده است. مهم‌ترین بخش این همکاری، فروش و تأمین تجهیزات نظامی آمریکایی است. برای مثال، در فاصله سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵ چندین بسته تسلیحاتی بزرگ شامل جنگنده‌های F-35، بالگرد، تانک و سایر تجهیزات سنگین امضا شد و تحویل آن‌ها ادامه دارد. در همین دوره (سال ۲۰۲۴)، اعلام شد اسرائیل یک قرارداد ۳ میلیارد دلاری جدید برای خرید ۲۵ فروند جنگنده F-35 امضا کرده است؛ وزارت دفاع اسرائیل صراحتا گفته که این مبلغ از محل کمک‌های نظامی آمریکا تأمین می‌شود . به عبارت دیگر، این تسلیحات پیشرفته با بودجه آمریکایی وارد نیروی هوایی اسرائیل می‌شود. افزون بر این، صنایع دفاعی اسرائیل در تولید قطعات و نرم‌افزارهای هواپیماهای F-35 مشارکت دارند و دولت آمریکا نیز برای حفظ برتری فناوری مشترک، فناوری‌های حساس را در آن صنایع مشترک می‌سازد.

فناوری های نوین

در حوزه امنیت سایبری و فناوری‌های نوین نظامی، همکاری آمریکا و اسرائیل گسترش یافت. دو کشور در پروژه‌های مشترک پدافند موشکی مشارکت دارند. آن‌ها روی سامانه‌هایی مانند گنبد آهنین و Arrow کار کردند. نهادهای دفاعی دو طرف برنامه‌های تحقیق و توسعه دوجانبه را تقویت کردند. این همکاری‌ها به انتقال دانش فنی انجامید. ظرفیت‌های عملیاتی دو کشور افزایش پیدا کرد. پیوند میان بخش‌های نظامی و فناورانه عمیق‌تر شد. این روند، امنیت راهبردی دو طرف را تقویت کرد.

در بخش فناوری و نوآوری نیز همکاری ادامه یافت. بنیادهای دوجانبه از پروژه‌های مشترک حمایت کردند. این نهادها سرمایه‌گذاری مستقیم انجام دادند. شرکت‌های آمریکایی و اسرائیلی در فناوری اطلاعات و امنیت شبکه همکاری کردند. اسرائیل جایگاهی پیشرو در امنیت سایبری به دست آورد. این مشارکت‌ها منافع اقتصادی ملموسی ایجاد کرد. قراردادهای دفاعی و فناورانه چارچوبی پایدار ساختند. دولت‌ها و بخش خصوصی این روند را مدیریت کردند. این همکاری‌ها عمق اتحاد نظامی و تجاری دو کشور را نشان دادند.

دوره بایدن و پس از ترامپ (۲۰۲۱–۲۰۲۵)

 با پایان دولت ترامپ و آغاز ریاست‌جمهوری جو بایدن، برخی سیاست‌های کاخ سفید تغییر کرد. دولت بایدن حمایت از راه‌حل دو کشور را دوباره در دستور کار قرار داد. آمریکا کمک‌های مالی به تشکیلات فلسطینی را از سر گرفت. با این حال، رابطه سیاسی بایدن و نتانیاهو از ابتدا گرم نبود. دموکرات‌ها برنامه روشنی درباره اورشلیم و الحاق ارائه ندادند. آن‌ها هم‌زمان از سیاست‌های دولت راست‌گرای اسرائیل انتقاد کردند. موضوعاتی مانند شهرک‌سازی و کرانه باختری محل اختلاف باقی ماند.

در این دوره، نتانیاهو پس از سه انتخابات پیاپی کنار رفت. او در سال ۲۰۲۲ دوباره به قدرت بازگشت. با وجود تنش‌های شخصی، حمایت آمریکا از اسرائیل ادامه یافت. همکاری نظامی و دیپلماتیک کاهش نیافت. بایدن در مجامع بین‌المللی از راه‌حل دو کشور سخن گفت. هم‌زمان، پس از جنگ اکتبر ۲۰۲۳، کمک‌های نظامی گسترده‌ای به اسرائیل ارسال کرد. حمایت دوحزبی در آمریکا همچنان پابرجا ماند.

روابط ترامپ و نتانیاهو در دوران بایدن

در این دوره، رابطه شخصی ترامپ و نتانیاهو پس از ترک قدرت نوسان داشت. ترامپ در مصاحبه‌ها از ناامیدی خود گفت. با این حال، او همچنان نتانیاهو را «ببی» خطاب کرد. ترامپ تأکید کرد که وفاداری برایش اهمیت بالاتری دارد. او گفت نتانیاهو را دوست دارد، اما از رفتار او دلخور شده است. در عین حال، ترامپ هرگز احتمال حمایت دوباره را رد نکرد. او رابطه را ابزاری می‌دید. هر زمان منافعش ایجاب می‌کرد، به آن بازمی‌گشت. این رویکرد، پیوند شخصی را شکننده و محاسبه‌محور نشان داد.

نتانیاهو نیز تلاش کرد این کانال را باز نگه دارد. او در سال ۲۰۲۴ به واشینگتن سفر کرد. با بایدن دیدار رسمی داشت. دیداری خصوصی با ترامپ نیز انجام داد. پس از سوءقصد نافرجام به ترامپ، نتانیاهو پیام حمایتی منتشر کرد. ترامپ همان پیام را بازنشر داد و تشکر کرد. این رفتارها از شدت تنش کاست. اطرافیان نتانیاهو در مار-اُ-لاگو فعال بودند. آن‌ها سعی کردند نظر ترامپ را جلب کنند. در نهایت، بخش مهمی از راستگرایان آمریکا همچنان ترامپ را حامی اسرائیل می‌دانستند. خود ترامپ نیز حمایت از نتانیاهو را منتفی ندانست. 

بازگشت ترامپ و تقویت نتانیاهو

در دور دوم ریاست‌جمهوری ترامپ، که هم‌زمان با جنگ غزه، تحولات فلسطین و عملیات ۷ اکتبر شکل گرفت، او با تمام توان در کنار بنیامین نتانیاهو ایستاد. سطح این حمایت به‌حدی بود که ترامپ در مواردی مستقیماً در فضای سیاسی اسرائیل مداخله کرد و حتی در کنست، در برابر نیروهای اپوزیسیون، به دفاع از نتانیاهو پرداخت و از منتقدان خواست مخالفت‌ها را کنار بگذارند. در یکی از جلسات کنست، تنش لفظی میان ترامپ و یکی از نمایندگان مخالف به اخراج آن نماینده از صحن مجلس انجامید؛ رخدادی کم‌سابقه که بازتاب گسترده‌ای یافت. این تحولات نشان می‌دهد مسیر سیاسی ترامپ و نتانیاهو در این دوره به‌شدت به هم نزدیک شده و نوعی هم‌راستایی کم‌سابقه میان آن‌ها شکل گرفته است.

تأثیرات کوتاه‌مدت و بلندمدت بر خاورمیانه و افکار عمومی 

ریاست ترامپ بر سیاست خاورمیانه اثر عمیق گذاشت. او پیوند آمریکا و اسرائیل را تقویت کرد. اسرائیل با چند کشور عربی توافق‌های تازه بست. در مقابل، روند حل مسئله فلسطین متوقف شد. بسیاری آمریکا را داور بی‌طرف ندانستند. کاخ سفید سیاست فشار حداکثری علیه ایران را اجرا کرد. دولت ترامپ از برجام خارج شد. تحریم‌ها دوباره تشدید شدند. نتانیاهو از این رویکرد حمایت کرد و بارها تشکر گفت. اما این سیاست تنش با ایران را افزایش داد. احتمال احیای توافق هسته‌ای کاهش یافت. فضای منطقه ناپایدارتر شد.

در داخل آمریکا نیز پیامدها آشکار شد. ترامپ حمایت محافظه‌کاران و مسیحیان انجیلی را حفظ کرد. محبوبیت او در این گروه‌ها افزایش یافت. در مقابل، دموکرات‌ها و نهادهای مدنی اعتراض کردند. سازمان‌های حقوق بشری سیاست‌ها را ناعادلانه خواندند. جهان اسلام واکنش منفی نشان داد. بسیاری از دولت‌های اروپایی انتقاد کردند. سازمان ملل چند قطعنامه علیه اقدامات یک‌جانبه تصویب کرد. آمریکا نقش میانجی بی‌طرف را از دست داد. پژوهشگران گفتند این تصمیم‌ها اعتبار آمریکا را تضعیف کرد. بسیاری صلح را دست‌نیافتنی‌تر دیدند.

تحلیل نهایی

روابط ترامپ و نتانیاهو یکی از استراتژیک‌ترین و مهم‌ترین روابط بین‌المللی در دوران ریاست‌جمهوری ترامپ بود که در کانون آن، تقابل با تروریسم و تهدیدات ایران قرار داشت. ترامپ و نتانیاهو در مقابله با تهدیدات ایران و سیاست‌های مخرب آن در منطقه، همکاری نزدیکی داشتند. ترامپ با اتخاذ سیاست‌های سختگیرانه علیه ایران، از جمله خروج از برجام و اعمال تحریم‌های اقتصادی شدید، تلاش کرد تا تهران را از فعالیت‌های بی‌ثبات‌کننده در خاورمیانه، از جمله برنامه هسته‌ای و فعالیت‌های نظامی در سوریه و عراق، باز دارد. این سیاست‌ها در کنار همگرایی با نتانیاهو، نشان‌دهنده اراده مشترک برای ایجاد یک خط دفاعی قوی در برابر تهدیدات ایران بود.

از سوی دیگر، ترامپ همچنین با رشد اسلام‌گرایی افراطی در منطقه، به ویژه گروه‌هایی مانند داعش، مقابله کرد. از طریق همکاری‌های گسترده با کشورهای عربی و اسرائیل، ترامپ به‌ویژه در عراق و سوریه با مبارزه جدی با تروریسم اسلام‌گرای افراطی، که یکی از خطرات اصلی برای امنیت جهانی و ثبات خاورمیانه است، اقداماتی را انجام داد. او به‌ویژه در همکاری با نتانیاهو، برای مقابله با این تهدیدها و تقویت امنیت منطقه گام‌های مهمی برداشت.

منابع

1. https://www.timesofisrael.com/israel-inks-deal-to-buy-25-more-f-35-fighter-jets-for-3-billion/#:~:text=five%20per%20year%2C%20the%20ministry,have%20so%20far%20been%20delivered
2. https://www.inss.org.il/publication/us-aid-israel-budgetary-strategic-significance/#:~:text=In%20June%202018%2C%20the%20Budget,2008
3. https://www.energy.gov/fecm/articles/fes-bennett-announces-us-israel-energy-center-funding-opportunity-2019-offshore#:~:text=The%20Energy%20Center%20was%20established,companies%2C%20research%20institutes%2C%20and%20universities
4. https://www.timesofisrael.com/israel-inks-deal-to-buy-25-more-f-35-fighter-jets-for-3-billion/#:~:text=Gallant%2C%20in%20a%20statement%20following,%E2%80%9D
5. https://www.reuters.com/world/europe/germany-halts-arms-exports-that-israel-can-use-gaza-2025-08-08/#:~:text=,who%20govern%20alongside%20Merz%27s%20conservatives
6. https://nocamels.com/2024/09/innovative-israel-us-collaboration-helps-tech-companies-fly-high/#:~:text=The%20BIRD%20,that%20works%20for%20both%20participants
7. https://www.axios.com/2022/08/01/trump-netanyahu-kushner-book-gantz#:~:text=Kushner%20describes%20how%20after%20the,quotes%20as%20Trump%20telling%20him
8. https://www.aljazeera.com/news/2017/12/13/trumps-jerusalem-move-a-blunder-with-consequences#:~:text=%E2%80%9CIf%20you%20look%20at%20experts%2C,%E2%80%9D
9. https://www.latimes.com/world-nation/story/2019-10-31/trump-netanyahu-bromance-appears-over#:~:text=%E2%80%9CTrump%20uses%20people%20,%E2%80%9D